Rozwój rynku: Przetwory zbożowe i mleczne (CN 19) — 2015–2025

Wstęp

Dział 19 Nomenklatury Scalonej (CN) obejmuje szeroką grupę produktów spożywczych: pieczywo, wyroby cukiernicze, makarony, kaszę kuskus, przetwory z mąki i skrobi, płatki zbożowe oraz tapiokę. Jest to kategoria o dużym znaczeniu zarówno dla europejskiego rynku wewnętrznego, jak i dla wymiany handlowej UE ze światem. W analizowanym okresie (2015–2025) Unia Europejska pozostawała znaczącym eksporterem netto tych wyrobów, a wartość dodatniego salda handlowego niemal się podwoiła. Raport opiera się na danych ogólnych dotyczących handlu oraz szczegółowych segmentach produktowych i strukturze rynkowej.

1. Trwała ekspansja eksportu i pogłębianie się nadwyżki handlowej

Wartość eksportu wzrosła o niemal 75% w dekadzie

W latach 2015–2025 wartość eksportu produktów CN 19 z UE do krajów trzecich zwiększyła się z 13,35 mld EUR do 23,35 mld EUR, co oznacza wzrost o 74,9%. Wolumen eksportu rósł nieco wolniej — z 4,74 mln ton do 6,27 mln ton (+32,3%), co oznacza, że istotną rolę w dynamice wartości odegrał wzrost jednostkowych cen eksportowych (z 2 817 EUR/t do 3 724 EUR/t, tj. +32,2%). Wzrost eksportu był niemal nieprzerwany, z jedynie niewielkim spadkiem wolumenu w 2020 r. (efekt pandemiczny) i ponownym odbiciem w latach 2021–2025.

Import rośnie szybciej wolumenowo, ale wolniej wartościowo

Import do UE zwiększył się z 2,60 mld EUR (2015) do 4,49 mld EUR (2025), tj. o 72,6%. Wolumen importu wzrósł silniej niż eksport — o 45,2% (z 1,16 mln ton do 1,68 mln ton). Jednocześnie ceny importowe rosły łagodniej niż eksportowe (+18,9%, z 2 250 EUR/t do 2 674 EUR/t), co sugeruje, że importerzy unijni pozyskiwali towary z rynków o niższej cenie jednostkowej lub z segmentów o niższej wartości dodanej.

Saldo handlowe niemal się podwoiło

Nadwyżka handlowa UE w dziale CN 19 wzrosła z 10,75 mld EUR w 2015 r. do 18,86 mld EUR w 2025 r. (+75,4%). Wskaźnik zależności od importu netto pogłębił się z –4,2% do –16,3%, co jednoznacznie potwierdza rosnącą pozycję eksportową UE. Równocześnie skłonność do eksportu zwiększyła się z 6,0% do 17,3%, a intensywność handlu — z 7,9% do 20,0%, co wskazuje na rosnące otwarcie sektora na rynki trzecie.

2. Dywersyfikacja dostawców importowych i rosnąca rola rynków azjatyckich

Wielka Brytania dominuje, ale udział spada

Wśród partnerów importowych Wielka Brytania pozostała największym dostawcą (z 1,40 mld EUR w 2015 r. do 1,71 mld EUR w 2025 r., +22,2%), co jest efektem zarówno bliskości geograficznej, jak i powiązań po brexicie. Jednak relatywny wzrost importu z UK był znacznie niższy niż z wielu innych kierunków, co przełożyło się na spadek koncentracji.

Kraje Azji i Turcja jako nowi kluczowi dostawcy

Najbardziej dynamiczny wzrost importu odnotowano z kierunków azjatyckich i tureckich:

Szczególnie uderzający jest wzrost importu z Ukrainy — ponad sześciokrotny w ciągu dekady. Choć dynamika ta rozpoczęła się przed 2022 r., przyspieszenie w ostatnich latach można wiązać z liberalizacją handlu w ramach środków autonomii handlowej UE dla Ukrainy po agresji Rosji. Import z Turcji i Chin potroił się, co odzwierciedla rosnącą konkurencyjność cenową tych rynków w segmencie przetworów zbożowych i mącznych.

Wyraźna dywersyfikacja źródeł importu

Indeks koncentracji HHI dla importu (wg wartości) spadł z 3 166 do 1 739 (–45,1%), co oznacza istotne rozproszenie dostawców. Spadek koncentracji wg wolumenu był nieco mniejszy (–39,4%), ale trend jest jednoznaczny: UE zmniejsza zależność od wąskiego grona dostawców. Dla porównania, koncentracja eksportu pozostała stabilna (HHI wartościowy: 925 → 1 028), co oznacza, że europejskie wyroby trafiają do zdywersyfikowanego grona odbiorców od początku badanego okresu.

Eksport: Wielka Brytania i USA jako motor wzrostu

Po stronie eksportowej największym rynkiem zbytu pozostała Wielka Brytania (3,35 mld → 6,14 mld EUR, +83,4%). Najdynamiczniej rosły jednak dostawy do Stanów Zjednoczonych (z 838 mln do 2,53 mld EUR, +202,5%) i Chin (z 1,40 mld do 2,69 mld EUR, +92,1%). Jedynym istotnym rynkiem, na którym eksport UE spadł, była Rosja (z 426 mln do 378 mln EUR, –11,4%), co jest bezpośrednim efektem sankcji i ograniczeń handlowych po 2022 r.

3. Skok cenowy w 2022 r. i zróżnicowanie dynamiki sektorowej

Lata 2021–2022 przyniosły bezprecedensowy wzrost cen

Wzrost cen jednostkowych był jednym z najważniejszych zjawisk dekady. W eksporcie ceny wzrosły z 2 817 EUR/t (2015) do 3 724 EUR/t (2025), przy czym szczyt przypadł na 2023–2024 r. W imporcie dynamika była łagodniejsza (+18,9%), a maksimum cenowe osiągnięto w 2022 r. (2 972 EUR/t). Wykryte wstrząsy cenowe w 2022 r. obejmują m.in.:

• Republika Południowej Afryki — wstrząs cenowy w eksporcie, wskaźnik anomalii 56,1, zmiana ceny o +44,4%
• Serbia — wstrząs cenowy w imporcie, anomalii 10,3, zmiana o +17,3%
• Zjednoczone Emiraty Arabskie — wstrząs cenowy w eksporcie, anomalii 7,8, zmiana o +27,7%

Wszystkie trzy wstrząsy skoncentrowały się w roku 2022, co jest zbieżne z globalnym kryzysem żywnościowym wywołanym inwazją Rosji na Ukrainę, wzrostem cen energii i surowców rolnych. Odbicie to było szczególnie widoczne w segmencie pieczywa i makaronów.

Pieczywo i wyroby cukiernicze (CN 1905) — dominujący segment

CN 1905 stanowił największą kategorię zarówno w eksporcie, jak i w imporcie. Wolumen eksportu tego segmentu wzrósł z 1,65 mln ton do 2,46 mln ton (+48,7%), a wartość — z 4,93 mld do 10,64 mld EUR (+115,8%). Ceny eksportowe CN 1905 wzrosły z 2 984 do 4 331 EUR/t (+45,1%). Po stronie importowej wolumen CN 1905 zwiększył się z 513 tys. ton do 849 tys. ton (+65,4%), przy czym ceny importowe rosły łagodniej (z 2 519 do 2 773 EUR/t).

Makarony (CN 1902) — silny wzrost importu

Segment makaronów odnotował szczególnie dynamiczny wzrost importu: wolumen zwiększył się z 226 tys. ton do 443 tys. ton (+96,1%), a wartość — z 398 mln do 1 046 mln EUR (+162,8%). Jednocześnie eksport makaronów rósł wolniej wolumenowo (+37,9%), ale znacznie szybciej wartościowo — z 1,44 mld do 2,66 mld EUR (+84,5%), co oznacza silny wzrost cen eksportowych (z 1 292 do 1 730 EUR/t).

Spadek znaczenia przetworów mącznych (CN 1901) w imporcie

W przeciwieństwie do innych segmentów, import CN 1901 (przetwory z mąki, ekstrakt słodowy) zmalał wolumenowo z 223 tys. ton do 178 tys. ton (–20,1%). Eksport tego segmentu rósł natomiast stabilnie (+24,4% wolumenowo), a ceny eksportowe CN 1901 pozostały najwyższe w grupie (4 561 EUR/t w 2025 r.), co świadczy o wysokiej wartości dodanej europejskich wyrobów z tej kategorii.

Polska — gwiazda eksportu dekady

Wśród państw członkowskich szczególną dynamikę wykazała Polska, której eksport produktów CN 19 wzrósł z 562 mln EUR do 1 737 mln EUR (+208,9%), co stanowi najwyższy wzrost procentowy wśród dużych eksporterów UE. Polska zyskała silną specjalizację w tym sektorze (RSCA 0,164, RCA 1,39). Najbardziej wyspecjalizowanymi gospodarkami UE w 2025 r. były natomiast Łotwa (RSCA 0,314), Włochy (0,272) i Grecja (0,247).

Wnioski

Rynek przetworów zbożowych i mlecznych (CN 19) w UE w latach 2015–2025 charakteryzował się kilkoma głównymi trendami:

1. Trwała dominacja eksportowa UE. Nadwyżka handlowa pogłębiła się z 10,8 do 18,9 mld EUR, a europejskie wyroby zyskiwały na wartości dzięki rosnącym cenom eksportowym, co sugeruje przesunięcie w kierunku produktów o wyższej wartości dodanej.

2. Dywersyfikacja źródeł importu. Koncentracja importu spadła o 45%, a nowi dostawcy — Turcja, Chiny, Ukraina, Wietnam — zyskali na znaczeniu kosztem tradycyjnych partnerów europejskich. Ukraina jest tu szczególnym przypadkiem geopolitycznym.

3. Wstrząs cenowy 2022 r. jako punkt zwrotny — globalny kryzys żywnościowy przełożył się na skok cen we wszystkich segmentach, przy czym ceny eksportowe UE rosły trwale, a ceny importowe po przejściowym skoku zaczęły się stabilizować.

Rynek ten pozostaje odporny, ale rosnąca intensywność handlu (z 7,9% do 20,0%) oznacza jednocześnie większą ekspozycję na czynniki zewnętrzne — od wahań cen surowców po zmiany geopolityczne.