Rozwój rynku: Sól siarka ziemie kamienie (CN 25) — 2015–2025

Wprowadzenie

Dział 25 Nomenklatury Scalonej obejmuje szeroką grupę surowców mineralnych — od soli i siarki, przez piaski, gliny i kamienie budowlane, aż po gips, wapno i cement. Są to produkty o fundamentalnym znaczeniu dla budownictwa, infrastruktury i przemysłu. Raport analizuje handel Unii Europejskiej z krajami trzecimi w latach 2015–2025, koncentrując się na dynamice wartości, wolumenów i cen importu oraz eksportu, zmianach w strukturze produktowej i geograficznej, a także rosnącej koncentracji dostawców i podatności łańcuchów dostaw na wstrząsy.

Pełny zakres działu obejmuje ponad 30 pozycji celnych — od kamieni budowlanych i kruszyw, przez kaolin, gliny ogniotrwałe, baryt i fluoryt, po cement portlandzki i wapno.

1. Import rośnie szybciej niż eksport — deficyt handlowy pogłębia się dramatycznie

1.1. Wartość importu wzrosła o 45%, podczas gdy eksport pozostał niemal bez zmian

W latach 2015–2025 wartość importu działu 25 do UE wzrosła z 4,17 mld EUR do 6,02 mld EUR, co oznacza dynamikę +44,5%. W tym samym okresie wartość eksportu wzrosła jedynie o 1,4% — z 4,08 mld EUR do 4,14 mld EUR. Wolumen importu zwiększył się o 53,0% (z 54,9 mln ton do 84,0 mln ton), natomiast wolumen eksportu spadł o 26,8% (z 58,7 mln ton do 43,0 mln ton).

1.2. Saldo handlowe pogorszyło się z niewielkiego deficytu do prawie 1,9 mld EUR

W 2015 roku UE miała niewielki ujemny bilans handlowy w wysokości ok. −86 mln EUR. Do 2025 roku deficit wzrósł do −1,88 mld EUR, co stanowi pogorszenie o ponad 2 000%. Co istotne, wolumen netto importu wzrósł pomimo spadku importowej ceny jednostkowej (z 75,9 do 71,7 EUR/t), co sugeruje, że popyt na surowce mineralne w UE rósł szybciej niż zdolności produkcyjne eksporterów wewnętrznych.

1.3. Turcja stała się dominującym dostawcą, wyprzedzając Norwegię i Wielką Brytanię

Struktura geograficzna importu przeszła istotną transformację. Turcja zwiększyła wartość eksportu do UE o 169,8% — z 394 mln EUR do 1,06 mld EUR — stając się największym dostawcą. Norwegia wzrosła o 51,8% (z 473 mln do 718 mln EUR), a Bośnia i Hercegowina odnotowała skok o 344,9% (z 20 mln do 88 mln EUR).

Po stronie eksportowej, głównymi odbiorcami produktów CN 25 z UE pozostały Wielka Brytania (+43,3%, do 675 mln EUR), Szwajcaria (+12,5%) i USA (+27,3%), przy czym eksport do Chin wzrósł o 17,4%, a do Norwegii o 56,7%. Spadki odnotowano w eksporcie do Izraela (−19,0%) i Brazylii (−23,3%).

2. Cement zdominował dynamikę importu — struktura produktowa ulega głębokim przesunięciom

2.1. Import cementu wzrósł ponad pięciokrotnie wolumenowo i niemal pięciokrotnie wartościowo

Najszybciej rosnącą pozycją importową działu 25 jest cement (CN 2523). Wolumen importu cementu wzrósł z 2,61 mln ton (2015) do 14,24 mln ton (2025), co stanowi wzrost o 445%. Wartość importu cementu zwiększyła się z 217 mln EUR do 1,07 mld EUR (+396%). Import cementu stał się drugą co do wielkości pozycją wartościową, ustępując jedynie kruszywom (CN 2517).

2.2. Cena eksportowa cementu rośnie szybciej niż importowa — europejskie cementownie tracą konkurencyjność

Cena jednostkowa eksportowanego cementu z UE wzrosła z 52,7 EUR/t (2015) do 107,2 EUR/t (2025), czyli o 103%. W tym samym czasie cena importowa cementu pozostawała relatywnie stabilna, wahała się w przedziale 59–84 EUR/t. Rosnąca luka cenowa sugeruje, że europejski cement trafia na rynki trzecie w segmencie premium lub że koszty produkcji w UE rosną szybciej niż w krajach eksportujących do UE.

2.3. Spadek eksportu cementu i soli przy wzroście eksportu gipsu i piasków

Po stronie eksportowej obserwujemy odmienną dynamikę. Wolumen eksportu cementu spadł z 26,8 mln ton do 9,0 mln ton (−66%), co w połączeniu ze wzrostem cen spowodowało, że wartość eksportu cementu utrzymała się na poziomie ok. 967 mln EUR. Jednocześnie eksport gipsu (CN 2520) wzrósł wolumenowo o 88% (z 5,3 mln t do 10,0 mln t), a wartość zwiększyła się z 126 mln do 207 mln EUR. Eksport soli (CN 2501) wzrósł wartościowo z 251 mln do 414 mln EUR, pomimo spadku wolumenu o 25%.

3. Koncentracja dostawców rośnie — ryzyko zakłóceń w łańcuchach dostaw nasila się

3.1. Wskaźnik HHI dla importu wzrósł o 19%, dla eksportu o 43%

Koncentracja handlu w indeksie Herfindahla-Hirschmana (HHI) wzrosła po obu stronach. HHI importu wartościowego zwiększył się z 641 do 761 (+18,7%), a eksportowego z 518 do 739 (+42,6%). Wzrost ten odzwierciedla rosnącą rolę Turcji jako dostawcy oraz rosnącą specjalizację poszczególnych państw członkowskich.

Najbardziej wyspecjalizowanymi eksporterami działu 25 w UE są Chorwacja (RSCA 0,64), Łotwa (0,60) i Cypr (0,49), natomiast najmniej specjalizowane — a więc najbardziej zależne od importu — są Malta (RSCA −1,00), Irlandia (−0,66) i Węgry (−0,63).

3.2. Wolumen produkcji UE wzrósł o 46%, ale wartość o 112% — odzwierciedlając inflację kosztową

Produkcja krajowa działu 25 w UE wzrosła z 1,46 bln kg do 2,13 bln kg (+46,4%), podczas gdy jej wartość zwiększyła się z 24,7 mld EUR do 52,5 mld EUR (+112,2%). Dwukrotnie szybszy wzrost wartości niż wolumenu wskazuje na znaczący wzrost cen producentów, co może wynikać z rosnących kosztów energii, surowców i regulacji środowiskowych.

3.3. Wstrząsy cenowe w 2022 roku uderzyły w handel z Afryką i Bliskim Wschodem

Rok 2022 przyniósł serię wstrząsów cenowych, powiązanych z globalnymi perturbacjami po inwazji Rosji na Ukrainę. Największe anomalie odnotowano w eksporcie do Kamerunu (abnormalność 45,3, skok cenowy +50,7%), Izraela (abnormalność 8,5, +71,1%) oraz w imporcie z Egiptu (abnormalność 7,4, +65,4%).

Wśród partnerów importowych największą zmienność wolumenów wykazują Białoruś (CV 0,62), Algieria (0,54), Egipt (0,47) i Rosja (0,39). Po stronie eksportowej największa zmienność dotyczyła Algierii (CV 1,34), Ghany (0,74) i Wybrzeża Kości Słoniowej (0,54) — rynków o charakterze epizodycznym i niewielkim udziale w całości handlu.

3.4. Zależność netto od importu maleje, ale otwartość handlowa rośnie

Wskaźnik zależności netto od importu spadł z +5,4% w 2015 r. do +2,5% w 2025 r., co oznacza, że UE pozostaje importerem netto, ale skala zależności się zmniejszyła (nawet osiągając wartość ujemną w niektórych latach pośrednich). Jednocześnie intensywność handlowa wzrosła z 14,6% do 15,9%, a skłonność do eksportu z 5,3% do 7,5% (+42,3%). Oznacza to, że choć UE zmniejszyła relatywną lukę importową, to jednocześnie zwiększyła swoją obecność na rynkach trzecich, stając się bardziej zaangażowanym uczestnikiem globalnego handlu surowcami mineralnymi.

Włochy, Holandia i Hiszpania znacząco zwiększyły swoje zakupy zagraniczne — odpowiednio o 59,2%, 63,7% i 72,7% — co wskazuje na rosnące niedobory mocy produkcyjnych w południowej i zachodniej Europie. Polska zwiększyła import o 51,5% (z 270 mln do 409 mln EUR), odzwierciedlając boom budowlany i infrastrukturalny.

Podsumowanie

Okres 2015–2025 przyniósł fundamentalną zmianę w handlu UE surowcami mineralnymi objętymi działem 25. Najważniejsze trendy to:

1. Pogłębiający się deficyt handlowy — wartość importu wzrosła o 45%, podczas gdy eksport pozostał niemal niezmienny, co doprowadziło do wzrostu deficytu do 1,88 mld EUR. Głównym katalizatorem był gwałtowny wzrost importu cementu (wolumen ×5,5) i kruszyw.

2. Zmiana struktury produktowej — cement stał się dominującą pozycją importową pod względem dynamiki wzrostu. Jednocześnie eksport cementu z UE załamał się wolumenowo (−66%), co przy rosnących cenach eksportowych sugeruje przesunięcie europejskiego sektora cementowego w kierunku rynków premium.

3. Rosnąca koncentracja i ryzyko — Turcja awansowała na pozycję największego dostawcy, a wskaźnik HHI wzrósł po obu stronach. Wstrząsy cenowe z 2022 roku pokazały podatność handlu z partnerami afrykańskimi i bliskowschodnimi na zakłócenia geopolityczne. Choć zależność netto od importu nieco się zmniejszyła, rosnąca intensywność handlowa oznacza głębszą integrację UE z globalnym rynkiem surowców mineralnych — co jest zarówno szansą, jak i źródłem nowych ryzyk.