Rozwój rynku: Tytoń i wyroby nikotynowe (CN 24) — 2015–2025

Wprowadzenie

Niniejszy raport analizuje ewolucję handlu zagranicznego Unii Europejskiej w obrębie działu CN 24, obejmującego tytoń i przemysłowe namiastki tytoniu oraz produkty zawierające nikotynę przeznaczone do wdychania bez spalania i inne wyroby nikotynowe. Analiza obejmuje dane roczne za okres 2015–2025 i koncentruje się na handlu UE z krajami trzecimi.

W badanym okresie rynek przeszedł głęboką transformację. Wartość eksportu UE wzrosła o 87,6% (z 4,4 do 8,3 mld EUR), podczas gdy wolumen zaledwie o 5,1% — co oznacza, że dynamika napędzana była niemal wyłącznie wzrostem cen jednostkowych. Równocześnie na rynku pojawił się zupełnie nowy segment produktowy — wyroby nowej generacji oznaczone kodem CN 2404 — który w ciągu zaledwie czterech lat (2022–2025) urósł do pozycji największej kategorii eksportowej UE w tym dziale. Towarzyszyły temu radykalne przesunięcia geograficzne: Chiny stały się dominującym dostawcą importowym, Japonia — głównym odbiorcą eksportowym, a wewnątrz UE nastąpiła wyraźna reorientacja ról poszczególnych państw członkowskich.

1. Nadwyżka handlowa napędzana ceną — wartość rośnie wielokrotnie szybciej niż wolumen

Wartość eksportu niemal się podwoiła przy minimalnym wzroście wolumenu

W latach 2015–2025 wartość eksportu działu CN 24 z UE do krajów trzecich wzrosła z 4,44 mld EUR do 8,32 mld EUR, tj. o 87,6%. Tymczasem wolumen eksportu zwiększył się jedynie z 394 212 t do 414 179 t, czyli o 5,1%. Oznacza to, że za niemal cały przyrost wartości odpowiada wzrost średniej ceny jednostkowej eksportu — z 11 251 EUR/t do 20 097 EUR/t (+78,6%). Ten silny wzrost cen odzwierciedla jednocześnie efekt premiumizacji (przesunięcie w kierunku wyrobów o wyższej wartości dodanej) oraz inflację kosztów surowcowych i produkcyjnych.

Importy rosną wolniej, ale dynamika cenowa jest równie wyraźna

Importy działu CN 24 wzrosły z 3,10 mld EUR do 5,41 mld EUR (+74,7%), przy wzroście wolumenu z 597 687 t do 643 414 t (+7,7%). Cena jednostkowa importu zwiększyła się z 5 175 EUR/t do 8 407 EUR/t (+62,4%). Wzrost ten jest niższy niż w eksporcie, co ma istotne znaczenie dla salda handlowego — UE importuje przede wszystkim surowiec (tytoń nieprzetworzony), natomiast eksportuje produkty przetworzone o znacznie wyższej cenie jednostkowej.

Nadwyżka handlowa UE potroiła się dzięki rozbieżności cenowej

Saldo handlowe UE w dziale CN 24 wzrosło z 1,34 mld EUR w 2015 r. do 2,91 mld EUR w 2025 r. (+117,5%), osiągając w międzyczasie maksimum na poziomie 3,19 mld EUR. Jednocześnie wskaźnik zależności od importu netto pogłębił się z −2,3% do −33,1%, co potwierdza, że UE umocniła swoją pozycję jako silny eksporter netto. Kluczowym mechanizmem tego procesu był fakt, że ceny eksportowe rosły szybciej (+78,6%) niż ceny importowe (+62,4%), co przyniosło poprawę relacji cenowych wymiany handlowej.

2. Rewolucja w strukturze produktowej — CN 2404 jako nowy dominujący segment

CN 2404: od zera do największej kategorii eksportowej w cztery lata

Najbardziej spektakularną zmianą w analizowanym okresie jest pojawienie się i błyskawiczny wzrost segmentu CN 2404, obejmującego produkty zawierające tytoń lub nikotynę przeznaczone do wdychania bez spalania (podgrzewacze tytoniu, e-papierosy, woreczki nikotynowe). Kod ten nie figurował w statystykach handlowych przed 2022 r. — w tym roku po raz pierwszy odnotowano zarówno import (931 mln EUR, 16 090 t), jak i eksport (1 337 mln EUR, 26 077 t). Do 2025 r. segment ten urósł do:

• eksportu o wartości 2 909 mln EUR (56 206 t) — co czyni go największą kategorią eksportową działu CN 24, wyprzedzając tradycyjne cygara i papierosy (CN 2402: 2 352 mln EUR);
• importu o wartości 1 462 mln EUR (32 195 t) — trzecią co do wielkości pozycję importową.

Wolumen eksportu CN 2404 wzrósł w latach 2022–2025 ponad dwukrotnie (z 26 077 t do 56 206 t), a wartość o 117%, co wskazuje na dynamiczną ekspansję rynkową przy jednocześnie rosnącej presji cenowej. Cena jednostkowa eksportu CN 2404 spadła bowiem z 51 274 EUR/t (2022) do 51 749 EUR/t (2025), pozostając na względnie stabilnym poziomie, podczas gdy importowy spadek cen był bardziej wyraźny (z 57 841 do 45 423 EUR/t).

Papierosy i cygara (CN 2402) tracą udziały wolumenowe

Segment CN 2402 (cygara, cygaretki i papierosy) — jeszcze w 2015 r. dominujący w eksporcie pod względem wartości (2 652 mln EUR) — odnotował systematyczny spadek wolumenu eksportu z 139 921 t (2015) do 80 580 t (2025), tj. o 42,4%. Jednocześnie wartość eksportu utrzymywała się na relatywnie stabilnym poziomie (2 352 mln EUR w 2025 r.), co oznacza niemal podwojenie ceny jednostkowej — z 18 951 EUR/t do 29 194 EUR/t (+54,1%). Wolumen eksportu w jednostkach sztuk (supplementary unit) spadł analogicznie — z 126,5 mln szt. do 79,9 mln szt. Trend ten odzwierciedla globalny spadek konwencjonalnego palenia tytoniu, częściowo zrekompensowany wzrostem cen premium.

Tytoń nieprzetworzony (CN 2401) pozostaje dominantą importową

Segment CN 2401 (tytoń nieprzetworzony i odpady tytoniowe) konsekwentnie stanowi największą pozycję importową zarówno pod względem wolumenu (583 768 t w 2025 r., tj. 90,7% wolumenu importu ogółem), jak i wartości (3 288 mln EUR, tj. 60,8% wartości importu ogółem). Wolumen ten pozostał stosunkowo stabilny w analizowanym okresie (wzrost o 3,2%), ale wartość wzrosła o 25,2% dzięki rosnącym cenom surowca (z 4 644 EUR/t do 5 632 EUR/t). Jednocześnie wolumen produkcji krajowej UE spadł o 34,1% (z 812 261 t do 535 005 t), a jej wartość o 39,4% (z 17,3 do 10,5 mld EUR), co sugeruje kurczenie się krajowej bazy surowcowej i rosnące uzależnienie od importowanego tytoniu do dalszego przetwórstwa.

3. Geografia handlu: radykalna reorientacja partnerów i rosnące ryzyko koncentracji

Chiny — od marginalnego dostawcy do źródła co czwartego euro importu

Najbardziej dramatyczną zmianą geograficzną w imporcie UE jest wzrost znaczenia Chin — z 85 mln EUR w 2015 r. do 1 476 mln EUR w 2025 r. (+1 643%), z maksimum na poziomie 1 573 mln EUR. Udział Chin w imporcie ogółem wzrósł z 2,7% do 27,3%, co czyni je zdecydowanie największym pojedynczym dostawcą. Skok ten jest bezpośrednio powiązany z rozwojem segmentu CN 2404 — Chiny są globalnym centrum produkcji e-papierosów i woreczków nikotynowych. Szok cenowy w 2022 r. — skok cen o 547,4% przy wskaźniku abnormalności 293,3 — był największym zarejestrowanym zjawiskiem szokowym w całym analizowanym okresie i odpowiadał za 22,6% wartości importu. Jednocześnie tradycyjni dostawcy surowca — Brazylia (+11,2%), Malawi (+46,5%), Mozambik (+32,0%) — utrzymywali stabilne lub rosnące wolumeny, a znaczenie Stanów Zjednoczonych spadło (z 371 do 279 mln EUR, −24,9%).

Japonia, Turcja i Wielka Brytania jako główne rynki zbytu

Struktura geograficzna eksportu UE również uległa głębokiej przebudowie. Japonia awansowała z pozycji drugoplanowej na zdecydowanie największego odbiorcę — wartość eksportu wzrosła z 206 mln EUR do 1 737 mln EUR (+743%). Zmiana ta jest niewątpliwie związana z masową adopcją podgrzewaczy tytoniu na rynku japońskim, gdzie produkty takie jak IQOS zdobyły dominującą pozycję. Turcja (+119,8% do 522 mln EUR) i Ukraina (+401,5% do 318 mln EUR) odnotowały również silny wzrost. Jednocześnie Zjednoczone Emiraty Arabskie — jeszcze w 2015 r. trzeci partner eksportowy (334 mln EUR) — odnotowały spadek o 44,2% do 187 mln EUR, co może odzwierciedlać przesunięcie szlaków handlowych lub lokalizację produkcji.

Wewnątrz UE: Polska, Włochy, Rumunia i Szwecja nowymi liderami eksportu

W ramach samej UE doszło do istotnego przesunięcia centrów eksportowych. Niemcy — największy eksporter w 2015 r. (1 694 mln EUR) — odnotowały spadek o 35,3% do 1 095 mln EUR. Ich miejsce na podium zajęły:

• Rumunia — z 59 mln EUR do 1 002 mln EUR (+1 603%), co czyni ją obecnie największym eksporterem netto w UE;
• Włochy — z 104 mln EUR do 1 088 mln EUR (+944%);
• Polska — z 230 mln EUR do 894 mln EUR (+289%);
• Szwecja — z 186 mln EUR do 726 mln EUR (+290%).

Wzrost ten jest silnie skorelowany z ekspansją segmentu CN 2404 — Rumunia, Polska i Szwecja (jako siedziba producenta woreczków nikotynowych) stały się kluczowymi hubami produkcyjnymi nowych wyrobów nikotynowych w UE. W imporcie wewnątrz-UE dominowały Belgia (1 116 mln EUR, +77,1%) i Niemcy (1 120 mln EUR, +47,5%), przy czym Grecja odnotowała najszybszy wzrost (+156,5% do 297 mln EUR).

Rosnące ryzyko koncentracji i wrażliwość na szoki

Indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI) dla importu według wartości wzrósł z 840 do 1 128 (+34,3%), co oznacza przejście od rynku rozproszonego do umiarkowanie skoncentrowanego. Główną przyczyną jest dominacja Chin, które w 2025 r. odpowiadały za ponad jedną czwartą wartości importu. Dla eksportu HHI wzrósł z 585 do 744 (+27,3%), co przy jednoczesnym wzroście wskaźnika intensywności handlu z 10,4% do 78,0% oraz skłonności do eksportu z 6,5% do 68,4% wskazuje na znacznie głębszą integrację UE w globalny handel wyrobami tytoniowymi i nikotynowymi — ale zarazem na większą ekspozycję na zakłócenia łańcuchów dostaw. Analiza wahań potwierdza, że Chiny (współczynnik zmienności CV = 0,38) i Bangladesz (CV = 0,42) należą do najbardziej zmiennych dostawców importowych, zaś Arabia Saudyjska (CV = 0,64) i Egipt (CV = 0,45) — wśród najbardziej nieprzewidywalnych rynków eksportowych.

Zakończenie

Analiza handlu zagranicznego UE działem CN 24 w latach 2015–2025 ujawnia trzy główne trendy, które łącznie kształtują obraz głębokiej transformacji rynku:

1. Silna nadwyżka handlowa napędzana ceną. Wartość eksportu wzrosła niemal dwukrotnie (+87,6%) przy symbolicznym wzroście wolumenu (+5,1%), co przełożyło się na potrojenie salda handlowego (z 1,34 do 2,91 mld EUR). UE korzysta z rosnących cen eksportowych, które w większym stopniu niż ceny importowe przekładają się na poprawę warunków wymiany.

2. Dominacja nowych produktów nikotynowych. Segment CN 2404 — nieistotny przed 2022 r. — w ciągu czterech lat stał się największą kategorią eksportową (2,9 mld EUR), wyprzedzając tradycyjne papierosy. Równocześnie produkcja krajowa tytoniu w UE kurczy się (−34% wolumenu), co sygnalizuje fundamentalną zmianę profilu branży — od rolnictwa i tradycyjnego przetwórstwa ku zaawansowanym wyrobom nikotynowym nowej generacji.

3. Głębsza integracja handlowa, ale i rosnące ryzyko. Chiny odpowiadają już za ponad jedną czwartą importu, a wskaźniki koncentracji systematycznie rosną. Jednocześnie znaczenie tradycyjnych europejskich eksporterów (Niemcy) maleje na rzecz nowych hubów produkcyjnych (Rumunia, Polska, Włochy, Szwecja). Zwiększone uzależnienie od chińskich dostaw produktów CN 2404 oraz rosnąca zmienność cenowa (szok z 2022 r.) wskazują na potrzebę dywersyfikacji łańcuchów dostaw w perspektywie średnio- i długoterminowej.