Rozwój rynku: Tłuszcze i oleje (CN 15) — 2015–2025

Wstęp

Rozdział 15 Nomenklatury Scalonej (CN) obejmuje tłuszcze i oleje pochodzenia zwierzęcego, roślinnego oraz mikrobiologicznego, a także gotowe tłuszcze jadalne, margarynę, glicerol i woski. Jest to jedna z kluczowych kategorii towarowych w handlu zagranicznym Unii Europejskiej, ze względu na skalę popytu na oleje roślinne w sektorze spożywczym, paszowym i energetycznym (biopaliwa). W analizowanym okresie 2015–2025 sektor ten przeszedł głęboką transformację — zarówno pod względem cen, jak i struktury geograficznej oraz produktowej. Poniższy raport przedstawia główne dynamiki rynkowe, opierając się na danych handlowych UE z krajami trzecimi.

Wykresy i dane źródłowe

1. Wzrost wartości handlu napędzany przede wszystkim przez ceny, a nie przez wolumeny

1.1. Eksport UE wzrósł o 72,5% w wartości, ale jedynie o 4,9% w ilości

Wartość eksportu CN 15 z UE do krajów trzecich wzrosła z 5,99 mld EUR w 2015 r. do 10,33 mld EUR w 2025 r., co stanowi wzrost o 72,5%. Jednocześnie wolumen eksportu zwiększył się jedynie z 4,16 mln ton do 4,37 mln ton (+4,9%). Oznacza to, że zdecydowana większość wzrostu wartościowego miała charakter cenowy — średnia cena eksportowa wzrosła z 1 439 EUR/t do 2 366 EUR/t (+64,5%), osiągając maksimum na poziomie 2 481 EUR/t. Dynamika cenowa była szczególnie widoczna w latach 2021–2022, kiedy to globalne ceny surowców rolnych gwałtownie wzrosły.

1.2. Import rósł jeszcze szybciej — deficyt handlowy się podwoił

Import CN 15 do UE z krajów trzecich zwiększył się z 9,17 mld EUR do 16,56 mld EUR (+80,6%), przy wzroście wolumenu jedynie o 11,4% (z 11,33 mln t do 12,62 mln t). Średnia cena importowa wzrosła z 809 EUR/t do 1 312 EUR/t (+62,2%). Deficyt handlowy UE w tym sektorze pogłębił się z 3,18 mld EUR w 2015 r. do 6,23 mld EUR w 2025 r., co oznacza wzrost o 95,7%. W szczytowym roku 2022 deficyt sięgnął 9,03 mld EUR, co związane było z kumulacją skutków wojny w Ukrainie i globalnego kryzysu cen żywności.

Ogólne dane handlowe

1.3. Produkcja wewnętrzna UE znacząco wzrosła — ale nie wystarczyła do pokrycia popytu

Produkcja krajowa CN 15 w UE wzrosła z 17,67 mld kg do 33,42 mld kg (+89,1% w ilości), a jej wartość z 13,32 mld EUR do 44,20 mld EUR (+231,8%). Mimo tego dynamicznego wzrostu, UE pozostała importerem netto tłuszczów i olejów. Wskaźnik zależności od importu netto przeszedł z poziomu −5,6% w 2015 r. (czyli niewielki nadwyżka netto) do +8,0% w 2025 r., co oznacza istotną zmianę strukturalną w kierunku większej zależności od dostaw zagranicznych. Wartość szczytowa tego wskaźnika wyniosła 15,1%, odnotowana w okresie największych zaburzeń cenowych.

Ewolucja zależności od importu netto

2. Głębokie przesunięcia geograficzne: Ukraina i Malezja zyskują na znaczeniu w imporcie

2.1. Ukraina — od dostawcy marginesowego do drugiego partnera importowego

Najbardziej spektakularną zmianą w strukturze geograficznej importu CN 15 do UE jest wzrost znaczenia Ukrainy. Wartość importu z tego kraju wzrosła z 587 mln EUR w 2015 r. do 3,44 mld EUR w 2025 r. (+485%). Współczynnik zmienności (CV) dla tego kierunku wyniósł 0,37, co sygnalizuje znaczną niestabilność — dynamika ta jest w dużej mierze efektem wojny rosyjsko-ukraińskiej od 2022 r. i wynikających z niej korytarzy eksportowych, które przekierowały ukraiński olej słonecznikowy (tradycyjnie wysyłany przez Morze Czarne) do UE drogą lądową. W 2021 r. odnotowano także szok cenowy na imporcie z Ukrainy — nieprzeciętny wzrost cen o 63,8% przy abnormalności 12,2.

2.2. Indieonezja i Malezja — rola palmowego trzonu importu maleje

Indonezja pozostawała największym dostawcą CN 15 do UE przez cały analizowany okres, jednak wartość importu z tego kraju spadła z 2,63 mld EUR do 2,18 mld EUR (−17,3%). Malezja, drugi kluczowy dostawca oleju palmowego, odnotowała wzrost z 1,55 mld EUR do 2,26 mld EUR (+46,1%). Te zmiany odzwierciedlają zarówno wolumenowe ograniczenia w imporcie oleju palmowego (spadek importu CN 1511 z 6,61 mln t do 3,14 mln t), jak i regulacje UE dotyczące zrównoważonego rozwoju i oleju palmowego.

Tabela partnerów importowych

2.3. Chiny i Gwatemala — dynamiczne wejście nowych dostawców

Import z Chin wzrósł z 71 mln EUR do 1,06 mld EUR (+1 401%), co czyni Chiny jednym z najszybciej rosnących źródeł dostaw CN 15. Współczynnik zmienności dla tego kierunku wyniósł aż 0,77 — najwyższy wśród wszystkich analizowanych partnerów importowych — co wskazuje na znaczną niestabilność dostaw. Gwatemala odnotowała wzrost z 130 mln EUR do 447 mln EUR (+245%), co wiąże się z rosnącym znaczeniem Ameryki Środkowej jako regionu produkcji oleju palmowego. Filipiny (+127%) i Papua-Nowa Gwinea również zyskały na znaczeniu.

Analiza zmienności dostawców

2.4. Wzrost dywersyfikacji importu — HHI spadł o 28%

Indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI) dla importu CN 15 wg wartości spadł z 1 330 do 952 (−28,4%), co oznacza istotną dywersyfikację źródeł zaopatrzenia. Wolumenowy HHI spadł jeszcze bardziej — z 1 838 do 1 154 (−37,2%). Spadek koncentracji był napędzany zarówno kurczeniem się udziału tradycyjnych dostawców (Indonezja), jak i wejściem nowych graczy (Chiny, Gwatemala). Z kolei HHI eksportu wzrósł nieznacznie z 746 do 901 (+20,7%), co sugeruje niewielką koncentrację odbiorców eksportowych UE.

2.5. Eksport: USA i Norwegia jako najszybciej rosnące rynki zbytu

Po stronie eksportowej najszybszy wzrost wartości odnotowano w handlu ze Stanami Zjednoczonymi (+132,9%, z 960 mln EUR do 2,24 mld EUR) i Norwegią (+150,1%, z 334 mln EUR do 835 mln EUR). Znacząco wzrósł też eksport do Wielkiej Brytanii (+56,1%). Z kolei eksport do Algierii spadł o 47,2%, a do Republiki Południowej Afryki o 25,7%. Współczynnik zmienności eksportu do Indii wyniósł 0,73, co sygnalizuje bardzo niestabilne relacje handlowe z tym kierunkiem.

Tabela partnerów eksportowych

3. Struktura produktowa: od dominacji oleju palmowego po dywersyfikację w kierunku słonecznikowego i oliwy

3.1. Olej palmowy (1511) — spadek dominacji w imporcie

Olej palmowy pozostawał największą pozycją importową CN 15 w UE, ale jego wolumen spadł drastycznie — z 6,61 mln ton w 2015 r. do 3,14 mln ton w 2025 r. (−52,5%). Wartość importu CN 1511 zmniejszyła się z 4,16 mld EUR do 3,57 mld EUR (−14,2%), mimo wzrostu średnich cen z 629 EUR/t do 1 137 EUR/t (+80,7%). Spadek ten odzwierciedla zarówno regulacje środowiskowe UE (m.in. rozporządzenie w sprawie produktów wolnych od wylesiania — EUDR), jak i presję konsumentów i sektora spożywczego na odejście od oleju palmowego.

3.2. Olej słonecznikowy (1512) i modyfikowane tłuszcze (1518) — dynamiczny wzrost

Import oleju słonecznikowego (1512) wzrósł z 890 tys. ton do 2,37 mln t (+167%), a wartość z 716 mln EUR do 2,72 mld EUR (+280%). Jest to w dużej mierze związane z przekierowaniem dostaw ukraińskich do UE po wybuchu wojny. Import modyfikowanych tłuszczów i olejów (1518) zwiększył się z 652 tys. t do 2,58 mln t (+296%), a wartość z 370 mln EUR do 2,68 mld EUR (+624%). Są to najszybciej rosnące kategorie importowe.

Porównanie segmentów produktowych

3.3. Oliwa z oliwek (1509) — europejski hit eksportowy

W strukturze eksportowej dominującą pozycją jest oliwa z oliwek (CN 1509). Jej wartość eksportowa wzrosła z 2,29 mld EUR w 2015 r. do 4,48 mld EUR w 2025 r. (+95,7%), przy czym wolumen wzrósł bardziej umiarkowanie (z 538 tys. t do 778 tys. t, +44,6%). Średnia cena eksportowa oliwy z oliwek wzrosła z 4 252 EUR/t do 5 753 EUR/t, a w szczycie (2024 r.) sięgnęła aż 9 162 EUR/t. Tak dynamiczny wzrost cen oliwy odzwierciedla susze w Hiszpanii i Włoszech — głównych producentach UE — które znacząco ograniczyły podaż.

3.4. Olej sojowy (1507) — spadek eksportu, wzrost importu

Eksport oleju sojowego z UE spadł z 1,17 mln ton do 649 tys. ton (−44,7%), a wartość z 818 mln EUR do 669 mln EUR (−18,1%). Jednocześnie import wzrósł z 317 tys. t do 754 tys. t (+137,7%). Oznacza to, że UE przeszła z pozycji netto eksportera do netto importera oleju sojowego, co wiąże się z rosnącym zapotrzebowaniem na śrutę sojową w sektorze paszowym i zwiększeniem importu surowej soi do przerobu.

3.5. Specjalizacja krajowa: Grecja, Hiszpania i Portugalia wyspecjalizowane w tłuszczach i olejach

Analiza skorygowanej przewagi komparatywnej (RSCA) za 2025 r. pokazuje, że Grecja (RSCA = 0,64) i Hiszpania (RSCA = 0,46) są najsilniej wyspecjalizowane w eksporcie CN 15, co odpowiada ich pozycji jako głównych producentów oliwy z oliwek. Portugalia (RSCA = 0,43) i Bułgaria (RSCA = 0,46) również wykazują silną specjalizację. Z kolei Malta (RSCA = −1,00), Luksemburg (−0,94) i Irlandia (−0,82) są zdecydowanie niewyspecjalizowane w tej kategorii.

Analiza specjalizacji krajów UE

3.6. Hiszpania i Polska — silne wzrosty importowe wewnątrz UE

Wśród krajów UE-importerów CN 15 z rynków trzecich, Polska odnotowała największy wzglębeny wzrost — import zwiększył się z 91 mln EUR do 736 mln EUR (+704%). Hiszpania podwoiła wartość importu (z 1,48 mld EUR do 3,11 mld EUR, +110%), a Holandia, będąca największym importerem, zwiększyła wartość z 2,87 mld EUR do 5,43 mld EUR (+89%). Polska jako kraj tranzytowy i przetwórczy zyskuje na znaczeniu w łańcuchu dostaw tłuszczów i olejów w Europie Środkowej.

Importerzy wewnątrz UE

4. Wzrost otwartości handlowej i ekspozycji na wstrząsy globalne

4.1. Intensywność handlowa UE w sektorze CN 15 potroiła się

Intensywność handlu (trade intensity) sektora CN 15 wzrosła z 19,0% w 2015 r. do 45,4% w 2025 r. (+138,9%), co oznacza, że handel zagraniczny odgrywa coraz większą rolę w bilansowaniu popytu i podaży tłuszczów i olejów w UE. Skłonność do eksportu (export propensity) wzrosła z 12,9% do 26,3% (+104,3%). Te wskaźniki wskazują na rosnącą integrację europejskiego rynku tłuszczów i olejów z globalnymi łańcuchami wartości.

Wskaźniki intensywności handlowej

4.2. Szoki cenowe jako główne źródło niestabilności

Dane wskazują, że głównym rodzajem zaburzeń w handlu CN 15 były szoki cenowe, a nie ilościowe. Najważniejsze zidentyfikowane zdarzenia to:

• Ukraina, import, 2021 r.: szok cenowy — wzrost cen o 63,8%, abnormalność 12,2, udział w wartości importu 20,0%. Wzrost ten poprzedzał pełnoskalową inwazję i może odzwierciedlać już wówczas narastające napięcia geopolityczne.
• Egipt, eksport, 2017 r.: szok cenowy — wzrost cen o 151,2%, abnormalność 38,8. Choć Egipt stanowi niewielki udział w eksporcie (0,9%), skala odchylenia była ekstremalna.
• Meksyk, eksport, 2022 r.: szok cenowy — wzrost o 39,6%, abnormalność 26,3, udział w eksporcie 2,4%.

Wykryte szoki podażowe

4.3. Chiny i Indie — kraje o najwyższej zmienności relacji handlowych

Współczynnik zmienności (CV) importu z Chin wyniósł 0,77 — najwyższy wśród wszystkich partnerów — co odzwierciedla gwałtowne i nieregularne zmiany wolumenu i cen. Dla eksportu do Indii CV sięgnął 0,73, a dla eksportu do Federacji Rosyjskiej 0,39. Wysoka zmienność sugeruje, że relacje handlowe z tymi krajami są wrażliwe na zmiany polityczne, regulacyjne i koniunkturalne. Z kolei Wielka Brytania jako partner eksportowy wykazuje bardzo niską zmienność (CV = 0,08), co potwierdza stabilność relacji handlowych po brexicie.

4.4. Polska — rosnący gracz w europejskim łańcuchu wartości

Polska odnotowała wyjątkowo dynamiczny wzrost importu CN 15 z krajów trzecich — wartość importu zwiększyła się z 91 mln EUR do 736 mln EUR (+704%). Szczyt odnotowano w 2022 r. (1,05 mld EUR), co wiąże się z przekierowaniem dostaw ukraińskich przez Polskę jako kraj tranzytowy. Jednocześnie Polska nie pojawia się w czołówce eksporterów, co sugeruje, że importowane surowce są w dużej mierze przetwarzane i reeksportowane w ramach UE lub konsumowane na rynku krajowym.

Zakończenie

Analiza danych handlowych CN 15 w okresie 2015–2025 prowadzi do kilku kluczowych wniosków:

1. Ceny, nie wolumeny, napędzały wzrost wartości handlu. Zarówno w imporcie, jak i eksporcie wzrost wartości znacząco przewyższył dynamikę wolumenu, co odzwierciedla globalną inflację cen surowców rolnych i energetycznych.

2. Wojna w Ukrainie fundamentalnie przeobraziła geografię importu. Ukraina awansowała do roli jednego z kluczowych dostawców oleju słonecznikowego i modyfikowanych tłuszczów, a Polska stała się ważnym krajem tranzytowym. Jednocześnie znaczenie tradycyjnych dostawców oleju palmowego (Indonezji) osłabło.

3. UE przechodzi od dominacji oleju palmowego ku dywersyfikacji produktowej. Import oleju palmowego spadł o ponad połowę w wolumenie, a na jego miejsce weszły olej słonecznikowy, modyfikowane tłuszcze i olej sojowy. Regulacje środowiskowe (EUDR) prawdopodobnie będą dalej ograniczać import oleju palmowego.

4. Rosnąca zależność od importu i otwartość handlowa zwiększają ekspozycję UE na wstrząsy zewnętrzne. Wzrost wskaźnika zależności od importu netto z −5,6% do +8,0% oraz potrojenie intensywności handlowej sygnalizują, że UE jest dziś bardziej niż dekadę temu podatna na globalne szoki cenowe i zakłócenia w łańcuchach dostaw.

5. Oliwa z oliwek pozostaje europejskim produktem flagowym, generując blisko połowę wartości eksportu CN 15, ale jej ceny eksportowe stały się wyjątkowo zmienne z powodu susz w basenie Morza Śródziemnego.

Perspektywy na kolejne lata zależą od tempa wdrażania regulacji EUDR, rozwoju sytuacji w Ukrainie, dalszej ewolucji globalnych cen surowców rolnych oraz polityki UE w zakresie biopaliw i zrównoważonego rolnictwa.