Rozwój rynku: Przetwory zbożowe (CN 11) — 2015–2025

Wprowadzenie

Niniejszy raport analizuje wymianę handlową Unii Europejskiej z krajami spoza UE w zakresie Działu 11 Nomenklatury Scalonej (przetwory przemysłu młynarskiego, słód, skrobie, inulina, gluten pszenny) w latach 2015–2025. Dane ukazują sektor o silnie rosnącej wartości, napędzanej przede wszystkim wzrostem cen przy stabilnych wolumenach, przy jednoczesnym umacnianiu nadwyżki handlowej i dywersyfikacji partnerów. Wartość eksportu wzrosła o 42,0%, z 2,81 mld EUR do 4,00 mld EUR, a importu o 54,4% z 339,3 mln EUR do 524,0 mln EUR, podczas gdy wolumen eksportu pozostał na porównywalnym poziomie. Wysokie ceny surowców rolnych, zwłaszcza po 2021 r., oraz wstrząsy geopolityczne odcisnęły piętno na strukturze i dynamice handlu, ale nie zachwiały pozycją UE jako znaczącego eksportera netto.

Wzrost wartości handlu napędzany gwałtownym wzrostem cen przy stabilnych wolumenach

Eksport przetworów zbożowych zwiększył wartość o 42%, podczas gdy ilość sprzedanych towarów pozostała praktycznie niezmieniona.

W ciągu dekady wartość unijnego eksportu Działu 11 wzrosła z 2814,7 mln EUR do 3997,4 mln EUR, co oznacza przyrost o 42,0%. Równocześnie wolumen eksportu zmniejszył się zaledwie o 1,8% (z 5,45 mln t do 5,35 mln t). Cały wzrost wartości wynika zatem ze zwyżki cen – średnia cena eksportowa skoczyła z 516,6 EUR/t do 747,2 EUR/t (+44,6%). Analogicznie, w imporcie wartość podniosła się o 54,4% (z 339,3 mln EUR do 524,0 mln EUR), a wolumen o 34,8%, co przełożyło się na wzrost ceny importowej o 14,6% (z 659,6 EUR/t do 755,9 EUR/t). Poniższa tabela zbiera kluczowe wskaźniki. Ogólny przegląd handlu

Największe segmenty eksportowe – słód i skrobia – niemal podwoiły ceny jednostkowe.

W strukturze eksportu dominują trzy grupy: słód (CN 1107), skrobie i inulina (CN 1108) oraz gluten pszenny (CN 1109). Wartość eksportu słodu wzrosła z 1011,8 mln EUR do 1279,3 mln EUR, a jego cena z 395,7 EUR/t do 508,4 EUR/t. Eksport skrobi zwiększył wartość z 583,1 mln EUR do 926,2 mln EUR, przy wzroście ceny z 622,8 EUR/t do 909,6 EUR/t. Gluten pszenny, mimo mniejszego tonażu, osiągnął w 2025 r. wartość 485,6 mln EUR (wobec 340,0 mln EUR w 2015 r.), przy cenie jednostkowej oscylującej wokół 1360 EUR/t. Wysokie ceny tych towarów są głównym motorem poprawy wyniku całego działu. Podział na segmenty produktowe

Wartość produkcji unijnej Działu 11 zwiększyła się ze 131,8 mld EUR do 252,9 mld EUR (+92,0%), przy wzroście wolumenu produkcji zaledwie o 13,7% (z 48,3 mln t do 54,9 mln t), co potwierdza ogólną presję cenową w łańcuchu przetwórstwa zbożowego. Wielkość produkcji

Dywersyfikacja źródeł importu i geograficzne przesunięcia w eksporcie

Indeks koncentracji importu spadł o 42,3%, odzwierciedlając malejącą dominację jednego dostawcy.

Wartość wskaźnika HHI dla importu obniżyła się z 3007,7 w 2015 r. do 1736,0 w 2025 r. (–42,3%). Głównym źródłem pozostaje Wielka Brytania, ale jej udział relatywnie zmalał – wartość dostaw wzrosła jedynie o 12,0% (z 181,1 mln EUR do 202,8 mln EUR). Bardzo dynamicznie rosły natomiast zakupy z Serbii (+185,6%), Ukrainy (+273,5%) oraz Mołdawii (+230,4%), a istotnie zwiększyły się również dostawy z Tajlandii. Poniższa tabela ilustruje te przesunięcia. Główni partnerzy handlowi Koncentracja HHI

W eksporcie silnie wzrosły dostawy do Brazylii i USA, a wyraźnie skurczyły się rynki Angoli i Wietnamu.

Po stronie eksportu wskaźnik HHI pozostał na niskim poziomie 436,0 (względem 401,7 w 2015 r.), co świadczy o utrzymującej się, dużej dywersyfikacji odbiorców. Największy wzrost odnotowano w eksporcie do Brazylii (z 78,6 mln EUR do 170,4 mln EUR, +116,7%), Stanów Zjednoczonych (z 265,2 mln EUR do 367,2 mln EUR, +38,5%) oraz Wielkiej Brytanii (+47,1%). Jednocześnie nastąpiło gwałtowne załamanie na rynkach tradycyjnych – eksport do Angoli spadł o 60,6% (z 116,9 mln EUR do 46,1 mln EUR), a do Wietnamu o 35,7%. Udział kategorii „kraje i terytoria niesklasyfikowane” (głównie zaopatrzenie statków i bunkry) wzrósł z 144,8 mln EUR do 238,6 mln EUR (+64,8%). Główni partnerzy handlowi

Specjalizacja eksportowa jest silnie zróżnicowana regionalnie – przodują państwa bałtyckie i Bułgaria.

W 2025 r. najwyższy wskaźnik ujawnionej symetrycznej przewagi komparatywnej (RSCA) odnotowały Łotwa (0,51), Luksemburg (0,49), Litwa (0,48), Bułgaria (0,24) i Belgia (0,23). Państwa te cechują się ponadprzeciętnym udziałem Działu 11 w swoim eksporcie. Z kolei najniższą specjalizacją charakteryzowały się Cypr, Irlandia i Malta, co odpowiada odmiennym strukturom ich gospodarek. Takie rozłożenie wskazuje na istnienie kilku wyraźnych biegunów produkcji i eksportu przetworów zbożowych wewnątrz Unii. Specjalizacja

Wysoka zmienność i szoki cenowe przy jednoczesnym umacnianiu autonomii UE

Rok 2022 przyniósł gwałtowne skoki cen eksportowych do Brazylii, Serbii oraz na Tajwan.

W danych wykryto liczne zdarzenia szokowe skoncentrowane wokół 2022 r. Najsilniejszy z nich dotyczył eksportu do Brazylii, gdzie cena transakcyjna wzrosła o 36% w stosunku do poziomu bazowego, przy odchyleniu od normy na poziomie 13,9. Również na rynkach Serbii (+44,7% zmiany ceny), Gwatemali (+58,9%) i Tajwanu (+34,4%) odnotowano jednorazowe, silne zwyżki. Po stronie importu wystąpił szok cenowy w dostawach z Serbii (+70,5% w 2022 r.). Wszystkie te epizody zbiegają się z szerokim wzrostem cen zbóż i energii po inwazji Rosji na Ukrainę i zaburzeniem globalnych łańcuchów dostaw. Szoki cenowe

Import z Ukrainy i Mołdawii charakteryzował się bardzo dużą zmiennością, podczas gdy dostawy z Serbii i Wielkiej Brytanii pozostały stabilne.

Współczynnik zmienności (CV) ilości importu z Ukrainy wyniósł 0,76, z Mołdawii 0,80, a z Norwegii aż 0,91, co sygnalizuje dużą nieprzewidywalność dostaw. Z kolei import z Wielkiej Brytanii (CV = 0,18) i Serbii (CV = 0,22) był znacznie bardziej przewidywalny. W eksporcie najwyższą zmienność odnotowano dla Angoli (CV = 0,67), Brazylii (0,36) i Wietnamu (0,36), podczas gdy dostawy do Wielkiej Brytanii (0,05) i Japonii (0,06) charakteryzowały się dużą regularnością. Zmienność dostaw

Europa umocniła swoją pozycję eksportera netto – wskaźnik zależności od importu obniżył się do –15,6%.

Wskaźnik zależności od importu netto (NIR) w 2015 r. wynosił –12,2%, a w 2024 r. (ostatni dostępny rok tego wskaźnika) spadł do –15,6% (zmiana o –28,2%). Oznacza to, że nadwyżka eksportowa UE w tym dziale rosła szybciej niż krajowa konsumpcja pozornie. Jednocześnie wzrosła intensywność handlu – wartość obrotów (eksport + import) w relacji do wartości produkcji podniosła się z 13,0% do 17,4%. Skłonność eksportowa (eksport/produkcja) zwiększyła się z 12,0% do 15,6%. Sektor stał się więc bardziej zorientowany na rynki zagraniczne, zachowując przy tym wysoki stopień samowystarczalności. Zależność od importu netto Intensywność handlu Skłonność eksportowa

Wnioski

W latach 2015–2025 unijny handel przetworami zbożowymi (CN 11) przeszedł głęboką transformację cenową, przy zachowaniu stabilnych wolumenów. Wzrost wartości eksportu o 42% i importu o 54% został praktycznie w całości wygenerowany przez drożejące surowce, szczególnie słód i skrobie. Mimo gwałtownych szoków cenowych w 2022 r. Unia zdołała zwiększyć nadwyżkę handlową i obniżyć zależność od importu netto. Dokonała się też znacząca dywersyfikacja dostawców – kosztem udziału Wielkiej Brytanii rosło znaczenie Ukrainy, Serbii i Mołdawii. Po stronie eksportu najszybciej rozwijały się dostawy do Brazylii i USA, przy jednoczesnym kurczeniu się tradycyjnych rynków afrykańskich i azjatyckich. Sektor pozostaje silnie zróżnicowany terytorialnie w ramach UE, z centrami specjalizacji w krajach bałtyckich i Belgii. Całokształt danych świadczy o wysokiej odporności i konkurencyjności europejskiego przetwórstwa zbożowego, przy jednoczesnym wzroście jego umiędzynarodowienia.