Rozwój rynku: Przetwory zbożowe (CN 11) — 2015–2025

Wprowadzenie

Raport dotyczy handlu zagranicznego Unii Europejskiej w grupie towarowej CN 11 — Produkty przemysłu młynarskiego; słód; skrobie; inulina; gluten pszenny. Analiza obejmuje pełne lata kalendarzowe 2015–2025 i bazuje na danych o imporcie i eksporcie UE z krajami trzecimi. Grupa CN 11 obejmuje szerokie spektrum produktów — od mąki pszennej i kasz, przez słód browarniany, po skrobie, inulinę i gluten pszenny — stanowiąc jednocześnie istotny element europejskiego łańcucha wartości rolno-spożywczego. Przez analizowany okres UE pozostawała zdecydowanie netto eksporterem netto tych produktów, z dodatnim saldem handlowym przekraczającym 3,4 mld EUR w 2025 r.

Szczegółowe dane źródłowe dostępne są na dashboardzie TradeDashboard.

1. Wzrost wartości eksportu napędzany cenami przy stabilnych wolumenach

1.1. Eksport UE wzrósł wartościowo o 42%, ale wolumen pozostał niemal niezmieniony

W latach 2015–2025 wartość eksportu produktów CN 11 wzrosła z 2,81 mld EUR do 4,00 mld EUR, co oznacza wzrost o 42,0%. Jednocześnie wielkość eksportu w tonach spadła nieznacznie — z 5,45 mln t do 5,35 mln t (−1,8%). Oznacza to, że dynamika wzrostu wartości eksportu wynikała niemal wyłącznie ze wzrostu jednostkowych cen eksportowych, które wzrosły z 517 EUR/t do 747 EUR/t (+44,6%), osiągając szczyt 903 EUR/t w roku 2022.

Źródło: Przegląd ogólny — handel

1.2. Import rośnie szybciej wartościowo, ale wciąż stanowi ułamek eksportu

Wartość importu wzrosła z 339 mln EUR do 530 mln EUR (+56,3%), a wolumen z 514 tys. t do 693 tys. t (+34,8%). Mimo szybszego tempa wzrostu niż eksport, import pozostaje wielokrotnie mniejszy — stanowi zaledwie ok. 13% wartości eksportu. Saldo handlowe w analizowanym okresie wzrosło z 2,48 mld EUR do 3,47 mld EUR (+40,1%), co potwierdza silną i rosnącą nadwyżkę handlową UE w tym sektorze.

1.3. Skok cenowy w 2022 r. jako punkt zwrotny

Rok 2022 stanowi wyraźny punkt zwrotny na krzywych cenowych zarówno eksportu, jak i importu. Cena eksportowa osiągnęła wówczas rekordowe 903 EUR/t, a importowa — 806 EUR/t. Skok ten wiąże się z globalnym kryzysem żywnościowym wywołanym inwazją Rosji na Ukrainę, która zaburzyła światowe dostawy zbóż i nasiliła presję cenową. W kolejnych latach (2023–2025) ceny częściowo się skorygowały, ale nie powróciły do poziomów sprzed 2020 r.

2. Dywersyfikacja partnerów handlowych i rosnąca otwartość rynku UE

2.1. Wielka Brytania dominuje w handlu, ale dynamika wzrostu jest silniejsza w nowych kierunkach

Wielka Brytania pozostaje zdecydowanie największym partnerem UE zarówno w eksporcie (495 mln EUR w 2025 r., +47,1% vs 2015), jak i w imporcie (203 mln EUR, +12,0%). Jest to naturalna konsekwencja bliskości geograficznej, historycznych powiązań handlowych oraz umowy o handlu i współpracy po brexicie. Jednakże znacznie wyższe dynamiki wzrostu obserwuje się w przypadku nowych rynków eksportowych: Brazylii (+116,7%), Japonii (+60,1%) oraz Wietnamu (−35,7%, ale z wysokiej bazy). Po stronie importu wyraźnie rośnie znaczenie Ukrainy (+273,5%), Serbii (+185,6%) i Mołdawii (+230,4%).

2.2. Struktura importu uległa znaczącej dywersyfikacji

Indeks koncentracji HHI dla importu (wg wartości) spadł z 3 008 do 1 736 (−42,3%), co oznacza istotne rozproszenie źródeł dostaw. W 2015 r. import był silnie skoncentrowany na jednym dominującym partnerze (Wielkiej Brytanii), natomiast w 2025 r. udział ten został rozłożony na szersze grono dostawców. Spadek HHI z poziomu wskazującego na „umiarkowaną koncentrację" do poziomu „niskiej koncentracji" zmniejsza ryzyko uzależnienia od pojedynczego źródła dostaw.

Źródło: Koncentracja HHI

2.3. Intensywność handlu i skłonność do eksportu rosną systematycznie

Współczynnik intensywności handlu wzrósł z 13,0% do 17,4% (+33,4%), a skłonność do eksportu z 12,0% do 15,6% (+30,0%). Oba wskaźniki osiągnęły swoje maksima w ostatnim roku analizowanego okresu (2025), co sugeruje strukturalne zwiększenie otwartości sektora przetwórstwa zbożowego UE na rynki trzecie. Netto wskaźnik zależności od importu utrzymuje się na ujemnym poziomie (od −12,2% do −15,6%), co potwierdza status UE jako eksportera netto, a jednocześnie wskazuje na pogłębianie się tej przewagi.

Źródło: Intensywność handlu, Skłonność do eksportu

2.4. Wolumen produkcji krajowej rośnie umiarkowanie, ale wartość produkcji niemal się podwoiła

Produkcja wewnętrzna UE wzrosła ilościowo o 13,7% (z 48,3 mld kg do 54,9 mld kg), ale jej wartość wzrosła aż o 92,0% — z 13,2 mld EUR do 25,3 mld EUR (przy maksimum na poziomie 29,8 mld EUR). Ta ogromna rozbieżność między dynamiką wolumenu i wartości odzwierciedla globalną inflację kosztów produkcji (energia, surowce, logistyka), szczególnie nasiloną w 2021–2022 r.

3. Zróżnicowana dynamika segmentów produktowych — słód i skrobie na czele

3.1. Słód (CN 1107) pozostaje dominującym produktem eksportowym UE

Słód (CN 1107) jest zdecydowanie największym segmentem eksportowym — w 2025 r. wyeksportowano 2,52 mln t o wartości 1,28 mld EUR. Wolumen utrzymywał się w stosunkowo wąskim przedziale (2,34–2,70 mln t), natomiast wartość znacząco się wahała — od 0,91 mld EUR (2020) do 1,65 mld EUR (2023). Cena eksportowa słodu wzrosła z 396 EUR/t do 508 EUR/t (+28,3%), z wyraźnym skokiem w 2022–2023 r. do poziomu 640 EUR/t. Dominacja słodu wynika z pozycji UE jako globalnego lidera w produkcji słodu browarnianego — produktu o wysokiej wartości dodanej.

3.2. Skrobie i inulina (CN 1108) — dynamiczny wzrost wartości eksportu

Eksport skrobi i inuliny wzrósł z 583 mln EUR do 926 mln EUR (+58,9%), przy wzroście wolumenu z 936 tys. t do 1 018 tys. t (+8,8%). Cena eksportowa podwoiła się niemal — z 623 EUR/t do 910 EUR/t (+46,0%). Segment ten odnotował również znaczący wzrost wolumenu importu — z 90 tys. t do 152 tys. t (+69,0%), przy jednoczesnym wzroście ceny importowej z 636 EUR/t do 644 EUR/t. Silny wzrost cen eksportowych skrobi (do 1 047 EUR/t w 2023 r.) odzwierciedla zarówno wzrost kosztów produkcji, jak i rosnący globalny popyt na skrobię kukurydzianą i ziemniaczaną w zastosowaniach przemysłowych i spożywczych.

3.3. Mąka pszenna (CN 1101) — kurczący się wolumen eksportu przy rosnącym imporcie

Mąka pszenna (CN 1101) wykazuje odwrotną tendencję do słodu i skrobi. Wolumen eksportu spadł z 795 tys. t do 434 tys. t (−45,4%), mimo wzrostu wartości z 287 mln EUR do 295 mln EUR (+2,5%) dzięki wzrostowi ceny z 361 EUR/t do 679 EUR/t (+88,0%). Jednocześnie import mąki pszennej wzrósł z 214 tys. t do 303 tys. t (+41,7%), a jego wartość z 90 mln EUR do 169 mln EUR (+88,2%). Ten trend sugeruje rosnącą konkurencję cenową z krajami trzecimi (m.in. Turcją) w segmencie mąki pszennej, przy jednoczesnym przesunięciu europejskich mleczarni w kierunku produktów o wyższej wartości dodanej.

3.4. Gluten pszenny (CN 1109) i mąka ziemniaczana (CN 1105) — niszowe, ale dochodowe segmenty eksportowe

Gluten pszenny (CN 1109) osiągnął w 2025 r. wolumen eksportu 357 tys. t o wartości 486 mln EUR — przy cenie 1 360 EUR/t. Segment ten charakteryzuje się najwyższą ceną jednostkową spośród głównych pozycji eksportowych, co odzwierciedla specjalistyczny charakter produktu i jego zastosowania w przemyśle spożywczym. Mąka ziemniaczana (CN 1105) eksportowana w ilości 220 tys. t osiągnęła wartość 401 mln EUR, z ceną rosnącą z 1 060 EUR/t do 1 820 EUR/t (+71,7%) — najwyższym wzrostem cenowym wśród głównych segmentów eksportowych.

3.5. Mąka z warzyw strączkowych i roślin korzeniowych (CN 1106) — najszybszy wzrost cen importowych

Import CN 1106 (mąka z warzyw strączkowych, sago, manioku itp.) odznaczył się najszybszym wzrostem cen jednostkowych — z 2 325 EUR/t do 3 115 EUR/t (+34,0%), przy wzroście wolumenu z 21 tys. t do 32 tys. t (+49,4%). Produkt ten jest stosunkowo drogi w przeliczeniu na tonę, co odzwierciedla koszty importu egzotycznych surowców (maniok, sago) z krajów Azji Południowo-Wschodniej.

3.6. Wstrząsy cenowe 2022 r. szczególnie dotknęły eksport do Brazylii i Ameryki Środkowej

Analiza wstrząsów rynkowych wskazuje, że w 2022 r. doszło do anomalii cenowych w eksporcie do kilku rynków. Największy wstrząs cenowy (abnormality 13,9) odnotowano w eksporcie do Brazylii, gdzie cena eksportowa wzrosła o 36,0% w stosunku do trendu. Jeszcze większe względnie zmiany procentowe odnotowano w eksporcie do Gwatemali (+58,9%) i Serbii (+44,7%). Wśród partnerów importowych najwyższą zmienność (współczynnik zmienności CV) wykazywały dostawy z Norwegii (0,91), Mołdawii (0,80) i Ukrainy (0,76) — co odzwierciedla zarówno geografię, jak i efekty geopolityczne (wojna w Ukrainie).

Źródło: Wstrząsy podażowe

Zakończenie

W latach 2015–2025 sektor przetworów zbożowych (CN 11) UE przeszedł istotną transformację. Choć wolumeny eksportu pozostały relatywnie stabilne, wartość handlu zagranicznego znacząco wzrosła dzięki silnej presji cenowej — szczególnie po szoku 2022 r. wywołanym wojną w Ukrainie i kryzysem energetycznym. UE wzmocniła swoją pozycję eksportera netto (saldo handlowe 3,5 mld EUR), jednocześnie dywersyfikując źródła importu (spadek HHI o 42%).

Strukturalnie obserwujemy przesunięcie eksportu w kierunku produktów o wyższej wartości dodanej — słodu, skrobi i glutenu pszennego — przy kurczeniu się wolumenu eksportu mąki pszennej. Jednocześnie import mąki pszennej rośnie, co może sygnalizować rosnącą presję konkurencyjną ze strony krajów trzecich w segmencie podstawowych przetworów zbożowych. Kluczowym czynnikiem ryzyka pozostaje geopolityczne otoczenie handlowe, przy czym rosnąca dywersyfikacja partnerów importowych zwiększa odporność sektora na wstrząsy jednoźródłowe. Intensyfikacja handlu (z 13% do 17,4% produkcji) wskazuje na pogłębiającą się integrację europejskiego przemysłu młynarsko-skrobiowego z globalnymi rynkami.