Rozwój rynku: Żeliwo i stal (CN 72) — 2015–2025

Wstęp

Rynek żeliwa i stali (wspólna pozycja celna CN 72) jest jednym z kluczowych sektorów europejskiego handlu zagranicznego. Obejmuje on szerokie spektrum wyrobów — od surówki i żelazostopów, przez półprodukty, wyroby walcowane płaskie i długie, aż po złom stalowy. Analiza danych z lat 2015–2025 ujawnia fundamentalną transformację europejskiego handlu stalą: Unia Europejska przeszła od niemal zbilansowanej wymiany handlowej z zagranicą do wyraźnego i pogłębiającego się deficytu, przy jednoczesnej znaczącej reorientacji geograficznej zarówno kierunków importu, jak i eksportu. Dekadę tę ukształtowały czynniki makroekonomiczne (pandemia COVID-19, kryzys energetyczny), regulacyjne (cła antydumpingowe, środki ochronne) oraz geopolityczne (inwazja Rosji na Ukrainę i związane z nią sankcje). Niniejszy raport omawia dane ogólne, strukturę rynku, wahania i wstrząsy oraz autonomię i podatność na zakłócenia.

I. Pogłębiający się deficyt handlowy i rosnąca zależność importowa UE

Saldo handlowe pogorszyło się dramatycznie w drugiej połowie dekady

W 2015 roku saldo handlu zagranicznego UE wyrobami z żeliwa i stali wynosiło −1,5 mld EUR, co oznaczało niewielki deficyt. Do 2025 roku deficit ten wzrósł do −11,1 mld EUR — pogorszenie o ponad 637%. Najgłębszy deficyt odnotowano w 2022 roku, kiedy sięgnął −18,7 mld EUR, co było bezpośrednim skutkiem skokowego wzrostu cen surowców po inwazji Rosji na Ukrainę.

Import rośnie szybciej niż eksport zarówno w wartości, jak i wolumenie

Kluczowa dynamika dekady to rozjazd między importem a eksportem. Wartość importu UE z krajów trzecich wzrosła z 28,0 mld EUR do 39,0 mld EUR (+39,3%), podczas gdy wartość eksportu zwiększyła się jedynie z 26,5 mld EUR do 28,0 mld EUR (+5,4%). Różnica ta wynikała nie tylko z wyższych cen, ale również z rosnącego wolumenu importu: ilość importowanej stali wzrosła z 50,4 mln t do 54,0 mln t (+7,1%), natomiast ilość eksportowanych wyrobów spadła z 39,5 mln t do 33,6 mln t (−14,9%). UE importuje więc coraz więcej stali, jednocześnie ograniczając eksport — co sugeruje rosnącą zależność od dostawców zagranicznych.

Zależność netto od importu wzrosła ponad czterokrotnie

Wskaźnik netto-zależności od importu wzrósł z 1,1% w 2015 roku do 5,3% w 2025 roku, co stanowi wzrost o 388%. W szczytowym momencie (2022) wyniósł on aż 9,1%. Jednocześnie intensywność handlowa wzrosła z 20,7% do 28,4%, a skłonność do eksportu z 11,1% do 14,2%. Oznacza to, że europejski sektor stalowy jest coraz silniej powiązany z rynkami globalnymi — ale jednocześnie coraz bardziej narażony na zakłócenia w łańcuchach dostaw.

II. Geograficzna reorientacja: nowi dostawcy zastępują tradycyjne kierunki

Rosja straciła pozycję głównego dostawcy stali do UE

Jedną z najbardziej widocznych zmian dekady był gwałtowny spadek znaczenia Rosji jako dostawcy stali do UE. Wartość importu z Rosji spadła z 4,1 mld EUR w 2015 roku do 2,2 mld EUR w 2025 roku (−46,3%). Po inwazji na Ukrainę w 2022 roku i wprowadzeniu sankcji gospodarczych, import z Rosji zaczął się kurczyć, a jednocześnie inne kraje zaczęły zapełniać powstałą lukę.

Turcja, Indie i Korea Południowa dynamicznie zwiększyły dostawy

W miejsce rosyjskiej stali na europejski rynek wkroczyli nowi dostawcy. Turcja zwiększyła wartość eksportu do UE z 1,0 mld EUR do 3,8 mld EUR (+269,6%), stając się trzecim co do wielkości dostawcą. Indie wzrosły z 1,4 mld EUR do 3,2 mld EUR (+133,4%), a Korea Południowa z 1,7 mld EUR do 3,4 mld EUR (+101,7%). Chiny utrzymały stabilną pozycję z wartością importu na poziomie ok. 4,1–4,2 mld EUR.

Koncentracja importu spadła, eksportu — wzrosła

Wskaźnik koncentracji HHI dla importu spadł z 845 do 606 (−28,3%), co oznacza, że źródła importu UE stały się bardziej zróżnicowane. Odwrotna tendencja dotyczy eksportu: HHI wzrósł z 785 do 943 (+20,1%), co wskazuje na rosnącą koncentrację eksportu na kilku kluczowych rynkach. Oznacza to paradoksalną sytuację — UE dywersyfikuje dostawy, ale jednocześnie coraz bardziej polega na ograniczonej grupie odbiorców swoich wyrobów.

Wewnątrzunijny krajobraz produkcyjny jest zróżnicowany

Analiza specjalizacji krajów UE w eksporcie stali ujawnia wyraźne dysproporcje. Największą specjalizację w produkcji stali wykazują Finlandia (RSCA 0,55), Luksemburg (0,45), Austria (0,31) i Belgia (0,24). Z kolei Irlandia (RSCA −0,93), Malta (−0,70) i Węgry (−0,54) są w tym sektorze najmniej specjalizowane. Wśród głównych eksporterów wewnątrz UE dominują Niemcy (5,4 mld EUR), Holandia (3,2 mld EUR) i Belgia (2,9 mld EUR), zaś wśród głównych importerów wewnątrz UE prym wiodą Włochy (10,4 mld EUR), Belgia (5,1 mld EUR) i Holandia (4,1 mld EUR).

III. Wzlot i upadek cen stali: dekada gwałtownych wahań i wstrząsów cenowych

Ceny stali przeszły przez trzy wyraźne fazy

Okres 2015–2025 można podzielić na trzy wyraźne fazy cenowe:

• Faza I (2015–2019): stabilizacja na niskim poziomie — średnie ceny importowe wahały się wokół 496–591 EUR/t, a eksportowe wokół 589–672 EUR/t.
• Faza II (2020–2022): gwałtowny skok cenowy — pandemia, przerwane łańcuchy dostaw i kryzys energetyczny wywindowały ceny do rekordowych poziomów. Średnia cena importowa osiągnęła szczyt 1 138 EUR/t (2022), a eksportowa — 1 062 EUR/t.
• Faza III (2023–2025): korekta spadkowa — ceny stopniowo się obniżały, powracając do poziomów 723 EUR/t (import) i 831 EUR/t (eksport) w 2025 roku.

Szczyt cenowy 2022 roku był zjawiskiem bezprecedensowym

Różnice w poziomach cen między poszczególnymi latami były znaczące. Średnia cena eksportowa wzrosła z 672 EUR/t (2015) do 831 EUR/t (2025), co daje wzrost o 23,8%. Jednak skok cenowy w latach 2021–2022 był znacznie bardziej gwałtowny: ceny importowe wzrosły o 30% w stosunku do poziomu z 2015 roku, ale w szczycie 2022 roku były niemal dwukrotnie wyższe niż w 2015.

Wstrząsy cenowe z 2021 roku dotknęły kluczowe kierunki handlu

Analiza wstrząsów rynkowych ujawnia trzy główne zdarzenia abnormalne:

Wszystkie trzy wstrząsy wystąpiły w 2021 roku, co potwierdza, że rok ten był punktem zwrotnym dla globalnego rynku stali. Turcja — kluczowy partner handlowy UE zarówno w eksporcie, jak i imporcie — doświadczyła skoku cen importowych o 53,2%, co odzwierciedlało globalny wzrost kosztów produkcji i transportu.

Najbardziej zmiennymi partnerami handlowymi są rynki wschodzące

Współczynnik zmienności (CV) wolumenu wymiany handlowej różni się znacząco w zależności od partnera. Wśród dostawców największą zmienność wykazują Wietnam (CV 0,97) i Brazylia (0,44), podczas gdy Norwegia (0,04) i Szwajcaria (0,10) są stabilnymi partnerami. Po stronie eksportu, Algieria charakteryzuje się ekstremalnie wysoką zmiennością (CV 1,14), co potwierdza załamanie eksportu do tego kraju z 1,9 mld EUR w 2015 do zaledwie 0,3 mld EUR w 2025 roku (−86,6%).

IV. Zmieniająca się struktura produktowa: złom zyskuje, wyroby walcowane tracą

Import koncentruje się na wyrobach walcowanych płaskich

W strukturze importu wg grup produktowych dominują trzy pozycje:

Import wyrobów walcowanych na gorąco (CN 7208) wykazuje względną stabilność wolumenową (z 9,3 mln t w 2015 do 11,5 mln t w 2025), ale ceny tego produktu przeszły gwałtowne wahania — od 413 EUR/t w 2015, przez szczyt 946 EUR/t w 2022, do 572 EUR/t w 2025. Podobny wzorzec cenowy obserwujemy w przypadku wyrobów powlekanych (CN 7210), gdzie ceny wzrosły z 669 EUR/t do 1 268 EUR/t (2022), a następnie spadły do 830 EUR/t (2025).

Eksport złomu stalowego dynamicznie rośnie, kosztem wyrobów walcowanych

Najbardziej uderzającą zmianą struktury eksportu jest rosnący udział odpadów i złomu (CN 7204). Wolumen eksportu złomu wzrósł z 9,1 mln t (2015) do 15,8 mln t (2025), co stanowi wzrost o 72%. W 2025 roku złom był największą pozycją eksportową UE pod względem wolumenu, wyprzedzając wyroby walcowane płaskie. Jednocześnie eksport wyrobów walcowanych na gorąco (CN 7208) spadł z 5,0 mln t do 2,1 mln t (−58%), a prętów i sztab (CN 7214) z 4,2 mln t do 0,9 mln t (−78%). Trend ten może odzwierciedlać zarówno malejącą konkurencyjność europejskich hut, jak i rosnące globalne zapotrzebowanie na surowce wtórne w kontekście transformacji energetycznej.

Ceny żelazostopów wykazują najwyższą zmienność

Spośród wszystkich segmentów produktowych, żelazostopy (CN 7202) charakteryzują się najwyższymi cenami jednostkowymi (1 421 EUR/t w 2015, szczyt 2 805 EUR/t w 2022, 1 827 EUR/t w 2025) oraz znaczną amplitudą wahań. Jest to zgodne z globalnymi trendami na rynku stopów żelaza, napędzanymi przez popyt ze strony producentów stali specjalnych i sektora motoryzacyjnego.

V. Wnioski i perspektywy

Dekada 2015–2025 przyniosła fundamentalną zmianę w europejskim handlu żeliwem i stalą. UE przeszła od względnego zbilansowania wymiany handlowej do znacznego deficytu, z pogłębiającą się zależnością od dostawców zagranicznych (netto-zależność importowa wzrosła z 1,1% do 5,3%). Geograficznie, sankcje nałożone na Rosję i rosnąca rola Turcji, Indii i Korei Południowej doprowadziły do zróżnicowania źródeł importu, choć eksport UE skoncentrował się na mniejszej liczbie rynków.

Cenowo, dekada była zdominowana przez skokowy wzrost w latach 2021–2022 i stopniową korektę w 2023–2025. Struktura produktowa eksportu uległa istotnej zmianie — złom stalowy stał się dominującym towarem eksportowym UE, podczas gdy wyroby walcowane stopniowo tracą udział. Trend ten sygnalizuje potrzebę dalszego monitorowania konkurencyjności europejskiego przemysłu stalowego w kontekście rosnącej presji regulacyjnej (mechanizm CBAM), transformacji energetycznej i niestabilności geopolitycznej.