Εξέλιξη της αγοράς: Καπνά και βιομηχανοποιημένα υποκατάστατα καπνού (CN 24) — 2015–2025

Εισαγωγή

Η παρούσα αναφορά εξετάζει την εξέλιξη του εμπορίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τρίτες χώρες στο Κεφάλαιο 24 του Συντελεστή Συνδρομών (CN 24), το οποίο περιλαμβάνει καπνά, πούρα, τσιγάρα, επεξεργασμένο καπνό, καθώς και νέας γενιάς προϊόντα εισπνοής χωρίς καύση και νικοτινούχα προϊόντα. Η περίοδος αναφοράς καλύπτει τα έτη 2015–2025 και βασίζεται σε ετήσια δεδομένα.

Κατά τη δεκαετία αυτή, η αγορά του καπνού στην ΕΕ γνώρισε θεματικές αλλαγές: τιμές που αυξάνονται ταχύτερα από τους όγκους, η άνοδος ενός εντελώς νέου προϊοντικού τμήματος (CN 2404 — προϊόντα εισπνοής χωρίς καύση και νικοτινούχα προϊόντα), καθώς και αξιοσημείωτες γεωγραφικές ανακατατάξεις στους εμπορικούς εταίρους. Η ΕΕ διατηρεί θετικό εμπορικό ισοζύγιο, το οποίο παρουσίασε σημαντική επέκταση, ενώ η παραγωγή στο εσωτερικό της Ένωσης συρρικνώθηκε.

1. Αύξηση της αξίας ταχύτερα των όγκων: η ακρίβυνση του καπνού

Η εξαγωγική αξία σχεδόν διπλασιάστηκε, ενώ οι όγκοι παρέμειναν σχετικά σταθεροί

Το πιο έντονο χαρακτηριστικό της περιόδου 2015–2025 είναι η σαφής αποσύνδεση μεταξύ ποσοτικών και αξιακών εξελίξεων. Η εξαγωγική αξία αυξήθηκε κατά 87,6% (από 4,44 δισ. € σε 8,32 δισ. €), ενώ η ποσότητα εξαγωγών αυξήθηκε μόνο κατά 5,1% (από 394.212 τόνους σε 414.179 τόνους). Η μέση τιμή εξαγωγής κινήθηκε από 11.251 €/τονο σε 20.097 €/τονο, αύξηση 78,6%.

Παρόμοια τάση παρατηρείται και στις εισαγωγές: η αξία αυξήθηκε κατά 74,7% (από 3,10 δισ. € σε 5,41 δισ. €), ενώ η ποσότητα αυξήθηκε μόνο κατά 7,7% (από 597.687 σε 643.414 τόνους). Η μέση τιμή εισαγωγής κινήθηκε από 5.175 €/τονο σε 8.407 €/τονο (+62,4%).

Το εμπορικό ισοζύγιο επεκτάθηκε δραματικά

Η ΕΕ παρέμεινε καθ' όλη τη διάρκεια καθαρή εξαγωγέας καπνού και σχετικών προϊόντων. Το εμπορικό ισοζύγιο ενισχύθηκε από 1,34 δισ. € το 2015 σε 2,91 δισ. € το 2025 (+117,5%), φτάνοντας μάλιστα τα 3,19 δισ. € το 2023. Αυτό σημαίνει ότι η ΕΕ, παρά τη μείωση της εγχώριας παραγωγής, εξακολουθεί να είναι σημαντικός κόμβος μεταποίησης και επανεξαγωγής καπνού.

Το αρνητικό πρόσημο της καθαρής εξάρτησης εισαγωγών επιβεβαιώνει τη θέση της ΕΕ ως καθαρής εξαγωγέας. Η διεύρυνση αυτού του χάσματος (από -2,3% σε -33,1%) αντικατοπτρίζει την ταχύτερη ανάπτυξη των εξαγωγών σε σχέση με τις εισαγωγές.

Ο ρόλος του καπνού στο εμπόριο της ΕΕ εντείνεται

Η εμπορική ένταση αυξήθηκε δραματικά από 10,4% σε 78,0%, ενώ η εξαγωγική τάση εκτοξεύθηκε από 6,5% σε 68,4%. Αυτό δείχνει ότι η καπνεμπορική δραστηριότητα της ΕΕ με τρίτες χώρες γίνεται όλο πιο ενταγμένη στη διεθνή αλυσίδα αξίας — μια εξέλιξη που συνδέεται τόσο με την ανάπτυξη του τμήματος των νέων προϊόντων (2404) όσο και με τη γεωγραφική επέκταση των εξαγωγικών αγορών.

2. Η επανάσταση του τμήματος 2404: τα προϊόντα εισπνοής χωρίς καύση αλλάζουν τον καπνεμπορικό χάρτη

Το CN 2404 εμφανίστηκε το 2022 και απέκτησε άμεσα κυρίαρχη θέση στην αξία

Το πιο σημαντικό φαινόμενο της δεκαετίας είναι η άνοδος του τμήματος 2404 — προϊόντα που περιέχουν καπνό, ανασχηματισμένο καπνό, νικοτίνη ή υποκατάστατα καπνού, προοριζόμενα για εισπνοή χωρίς καύση, καθώς και άλλα νικοτινούχα προϊόντα. Το τμήμα αυτό δεν εμφανίζεται στα δεδομένα πριν το 2022, πιθανότατα λόω της νέας ταξινόμησης που εισήχθη στον Συντελεστή Συνδρομών.

Εισαγωγές CN 2404:

Εξαγωγές CN 2404:

Παρατηρούμε ότι η αξία των εισαγωγών 2404 το 2022 (931 εκατ. €) αντιπροσωπεύει ήδη το 22,6% της συνολικής εισαγωγικής αξίας εκείνου του έτους. Μέχρι το 2025, η αξία των εισαγωγών 2404 φτάνει τα 1,46 δισ. € (περίπου 27% του συνόλου), ενώ στις εξαγωγές το τμήμα 2404 αντιπροσωπεύει πλέον τα 2,91 δισ. € — το μεγαλύτερο μεμονωμένο τμήμα εξαγωγών.

Τα παραδοσιακά προϊόντα παραμένουν σημαντικά αλλά σχετικοποιούνται

Παράλληλα, τα υπόλοιπα τμήματα παρουσιάζουν διαφορετικές τάσεις:

Εισαγωγές — Αξία ανά τμήμα (2015 vs 2025):

Εξαγωγές — Αξία ανά τμήμα (2015 vs 2025):

Τα πούρα και τσιγάρα (2402), που το 2015 ήταν το μεγαλύτερο εξαγωγικό τμήμα σε αξία, υποχώρησαν από 2,65 δισ. € σε 2,35 δισ. € (-11,3%), ενώ η ποσότητα εξαγωγών μειώθηκε δραματικά από 139.921 τόνους σε 80.580 τόνους (-42,4%). Η τιμή όμως αντιστρόφως αυξήθηκε από 18.951 €/τονο σε 29.194 €/τονο, γεγονός που δείχνει μετατόπιση προς υψηλότερης αξίας προϊόντα.

Η εγχώρια παραγωγή συρρικνώνεται παρά την εμπορική ακμή

Σύμφωνα με τα δεδομένα παραγωγής, η εγχώρια παραγωγή της ΕΕ σε όγκο μειώθηκε κατά 34,1% (από 812.261 τόνους σε 535.005 τόνους) και σε αξία κατά 39,4% (από 17,33 δισ. € σε 10,50 δισ. €). Αυτό σημαίνει ότι η ΕΕ στρέφεται όλο περισσότερο στην εισαγωγή πρώτων υλών (ακατέργαστου καπνού) και στην επεξεργασία/μεταποίηση προς εξαγωγή, ιδίως στα νέα προϊόντα εισπνοής.

3. Γεωγραφικές ανακατατάξεις: η Κίνα και η Ιαπωνία αλλάζουν τον χάρτη

Η Κίνα κυριαρχεί στις εισαγωγές με εντυπωσιακή ανάπτυξη

Η πιο εντυπωσιακή γεωγραφική μεταβολή αφορά την Κίνα. Οι εισαγωγές από την Κίνα εκτοξεύθηκαν από 84,7 εκατ. € το 2015 σε 1.476,5 εκατ. € το 2025, αύξηση 1.643%. Ταυτόχρονα, εντοπίστηκε σημαντικό σοκ τιμής το 2022 (μεταβολή τιμής +547,4%, με δείκτη ανωμαλίας 293,3). Αυτό πιθανότατα σχετίζεται με την εισροή προϊόντων 2404 (νικοτινούχα προϊόντα, υγρά ηλεκτρονικού τσιγάρου κ.λπ.) από την Κίνα, που αποτελεί τον κύριο παγκόσμιο παραγωγό τέτοιων προϊόντων.

Κορυφαίοι εισαγωγικοί εταίροι της ΕΕ (αξία, 2025):

Παράλληλα, η Βραζιλία παρέμεινε σταθερός εταίρος, με τη χαμηλότερη μεταβλητότητα (CV=0,077) ανάμεσα στους κορυφαίους εταίρους, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της ως αξιόπιστης πηγής ακατέργαστου καπνού.

Η Ιαπωνία αναδείχθηκε ως ο μεγαλύτερος εξαγωγικός προορισμός

Στην πλευρά των εξαγωγών, η Ιαπωνία γνώρισε έκρηξη: από 206 εκατ. € το 2015 σε 1.737 εκατ. € το 2025 (+743%), καθιστάμενη τον κορυφαίο προορισμό της ΕΕ. Ακολουθούν η Τουρκία (+119,8%), η Ελβετία (+103,9%), η Ουκρανία (+401,5%), η Ρωσία (+109,3%) και το Ηνωμένο Βασίλειο (+46,0%).

Κορυφαίοι εξαγωγικοί προορισμοί (αξία, 2025):

Η Ελβετία ξεχωρίζει για την εξαιρετικά χαμηλή μεταβλητότητα (CV=0,078), υποδεικνύοντας σταθερή εξαγωγική σχέση, ενώ τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα παρουσιάζουν υψηλή μεταβλητότητα (CV=0,380) και μείωση κατά 44,2%.

Η γεωγραφική συγκέντρωση αυξήθηκε ελαφρώς

Το δείκτη συγκέντρωσης HHI για τις εισαγωγές (ανά αξία) αυξήθηκε από 840 σε 1.128 (+34,3%), γεγονός που αντικατοπτρίζει την αυξανόμενη κυριαρχία της Κίνας στις εισαγωγές. Η συγκέντρωση εξαγωγών αυξήθηκε αντίστοιχα από 585 σε 744 (+27,3%). Σημειωτέον ότι και οι δύο τιμές βρίσκονται κάτω από το όριο των 1.500 που θεωρείται «μέτρια συγκέντρωση», γεγονός που υποδεικνύει μια ακόμα ικανοποιητική διαφοροποίηση των εμπορικών σχέσεων.

Εσωτερική ειδίκευση: η Πολωνία και η Ελλάδα ξεχωρίζουν

Σε επίπεδο εσωτερικής δομής, η ειδίκευση των κρατών μελών παρουσιάζει σημαντικές διαφορές. Η Κροατία (RSCA=0,71), η Λιθουανία (0,66) και η Ελλάδα (0,64) εμφανίζουν τη μεγαλύτερη ειδίκευση, ενώ η Πολωνία (0,60) ξεχωρίζει τόσο για το μέγεθος (26,4% της εγχώριας παραγωγής) όσο και για τη σχετική ειδίκευση. Αντίθετα, η Αυστρία (RSCA=-0,99), η Ιρλανδία (-0,99) και η Σλοβενία (-0,98) παρουσιάζουν ελάχιστη σχετική ειδίκευση.

Από πλευράς εμπορικής δραστηριότητας, αξιοσημείωτη είναι η εξέλιξη ορισμένων κρατών μελών ως εξαγωγέων:

Η Ιταλία και η Ρουμανία γνώρισαν εντυπωσιακή ανάπτυξη εξαγωγών, πιθανότατα σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του τμήματος 2404. Αντίθετα, η Γερμανία, παραδοσιακά ο μεγαλύτερος εξαγωγέας της ΕΕ, μείωσε τις εξαγωγές κατά 35,3% (από 1,69 δισ. € σε 1,10 δισ. €).

Συμπέρασμα

Η αγορά του καπνού και των σχετικών προϊόντων στην ΕΕ (CN 24) γνώρισε θεματικές αλλαγές κατά την περίοδο 2015–2025:

1. Ακρίβυνση, όχι όγκος: Η αξία του εμπορίου αυξήθηκε πολύ ταχύτερα από τους όγκους, καθώς οι τιμές ανέβηκαν σημαντικά τόσο στις εξαγωγές (+78,6%) όσο και στις εισαγωγές (+62,4%). Η ΕΕ διατηρεί σταθερό θετικό εμπορικό ισοζύγιο, που φτάνει σχεδόν τα 3 δισ. €.

2. Νέο προϊοντικό τμήμα: Το CN 2404 (προϊόντα εισπνοής χωρίς καύση και νικοτινούχα προϊόντα) εμφανίστηκε από το 2022 και έγινε άμεσα ο κυρίαρχος παράγοντας αξίας, ιδίως στις εξαγωγές (2,91 δισ. € το 2025). Παράλληλα, η παραδοσιακή βιομηχανία πούρων και τσιγάρων συρρικνώνεται σε όγκους, και η εγχώρια παραγωγή μειώνεται δραματικά.

3. Γεωγραφική ανακατάταξη: Η Κίνα κυριαρχεί πλέον στις εισαγωγές (1,48 δισ. €, +1.643%), ενώ η Ιαπωνία αναδείχθηκε σε κορυφαίο εξαγωγικό προορισμό (1,74 δισ. €, +743%). Η γεωγραφική συγκέντρωση αυξήθηκε ελαφρώς, χωρίς ωστόσο να φτάσει σε ανησυχητικά επίπεδα.

Το συνολικό εικόνα δείχνει μια αγορά σε μετάβαση: από έναν κλάδο επικεντρωμένο στα παραδοσιακά προϊόντα καπνού, προς μια πιο πολύτιμη, τεχνολογικά προηγμένη και διεθνώς ανταγωνιστική αγορά νέας γενιάς προϊόντων.